Watersnoden (deel 2)

rubriek Stichting Oud Ridderkerk

De Sint-Elisabethsvloed

Op 18 en 19 november 1421 woedde de (Tweede)St.-Elisabethsvloed in Zuid-Holland en Zeeland. Ook in onze streek ging de storm te keer. Deze vloed is vooral bekend vanwege de verwoestingen die aangericht werden bij Dordrecht, met name de polder de Grote Waard kreeg het zwaar te verduren. Bij het dorpje Wieldrecht in deze polder brak de dijk door. Later hield de dijk bij Werkendam het ook niet meer. Waarschijnlijk kwamen zo’n 2000 bewoners van deze polder om en ruim 30 dorpjes verdwenen in de golven. Het duurde echter nog vrij lang voor de hele polder ondergelopen was. Velen konden nog weg komen en werden in Dordrecht opgevangen. De polder de Grote Waard veranderde in een soort binnenzee. Vele eeuwen later werd dit gebied de Biesbosch. De overlevenden van de overstroming in de Grote Waard vluchten naar Dordrecht. Deze stad lag hoger dan de omgeving en ook hielden de stadsmuren het water tegen.

Altaarstuk
Zo’n 70 jaar na de vloed bestelden de nakomelingen van het verdronken dorpje Wieldrecht een drieluik. De kunstenaar van dit altaarstuk is tot op de dag van vandaag onbekend gebleven. De drieluik werd geschonken aan de Grote Kerk te Dordrecht. Wanneer de drieluik gesloten is (de zijpanelen van de drieluik kon je dichtklappen), zie je de taferelen van de Sint-Elisabethvloed. De nadruk ligt hierbij niet zozeer op de watersnood. Veel meer aandacht had de kunstenaar voor de slachtoffers en voor de stad Dordrecht. De vloed is dan ook vooral afgebeeld om de weldaad van Dordrecht in beeld te brengen. In geopende toestand zijn op de panelen afbeeldingen te zien over het leven van Sint-Elisabeth. Het tussenpaneel is helaas verloren gegaan, dit is waarschijnlijk tijdens de reformatie gebeurd. Op enig moment (in elk geval na 1800) zijn de twee panelen in de dikte door midden gezaagd, zodat er nu vier panelen zijn. Twee met afbeeldingen over het leven van Sint Elisabeth en twee over de vloed. De panelen zijn verschillende malen binnen Dordrecht verplaatst, om uiteindelijk in Belgie te komen. Hier heeft het Rijksmuseum ze in 1933 opgekocht. De afmetingen van beide panelen zijn 127x110 cm. De panelen over het leven van Sint Elisabeth bevinden zich overigens in het Dordrechts Museum.

De panelen zijn populair, omdat ze de vroegst bekende afbeeldingen van een watersnood in Nederland zijn. Op de panelen is te zien, dat maar een klein deel van de polder de Grote Waard onder water staat. Bovenaan het rechterpaneel kolkt het water door de gebroken dijk bij Wieldrecht. De afbeelding is een uitsnede van het rechterpaneel, olieverf op paneel ca. 1490-1495. Tijdens de tentoonstelling ‘Watervloeden’ zijn de afbeeldingen van de panelen te zien. De tentoonstelling kunt u, tijdens de reguliere openingstijden van de Oudheidkamer, nog tot 25 februari bezoeken. 

Deze vloed is naar Sint-Elisabeth genoemd, 19 november was haar naamdag. Elisabeth van Thuringen leefde van 1207-1231. Deze Hongaarse koningsdochter zette zich haar hele leven in voor de minderbedeelden in de samenleving. Ze liet zelfs in Marburg een hospitaal bouwen, waar ze zelf de zieken verzorgde. Na de dood van haar man trok zij zich terug in een klooster. Vlak na haar vroege dood verklaarde de paus (Gregorius IX) Elisabeth heilig.

Er zijn drie overstromingen met de naam St.-Elisabethsvloed geweest (in 1404, 1421 en 1424), allen op of rondom (heel toevallig!) de naamdag van de heilige Elisabeth. De vloed van 1421 was het hevigst en is het bekendst. Meerdere kunstenaars hebben zich door deze vloed laten inspireren, maar hierover meer in de volgende Combinatie!

Expositie
Van 25 januari t/m 25 februari vindt u in de Oudheidkamer te Ridderkerk de tentoonstelling ‘Watersnoden’. Deze tentoonstelling is opgezet in samenwerking met het Waterschap Hollandse Delta.

Rein Smit